سوال ۱: اولین قدمها در برخورد با یک قلاده سگ یا گربه با اسهال حاد چیست؟
پاسخ: ابتدا باید شدت بیماری را بسنجیم. اگر حیوان دچار تب، سپسیس، نوتروپنی شدید یا علائم SIRS (سندرم پاسخ التهابی سیستمیک) باشد، باید تهاجمی برخورد کنیم. همیشه فلوتاسیون مدفوع (ترجیحاً سانتریفیوژ با سولفات روی) انجام دهید، چون انگلها ممکن است بیماری را تشدید کنند حتی اگر علت اصلی نباشند.
متن اصلی تأکید دارد: “If the animal is febrile, has hemorrhagic stools, is part of an outbreak… then additional tests (e.g., CBC, fecal ELISA for canine parvovirus, blood glucose) are reasonable.”
درمان حمایتی (Symptomatic therapy) هسته اصلی درمان است. - درمان مایعات: اگر دهیدراتاسیون بیش از ۸-۱۰٪ باشد (چشمهای فرو رفته، نبض ضعیف، افسردگی شدید)، مایعات وریدی (IV) ضروری است. در موارد خفیفتر، مایعات زیرجلدی (SQ) کافی است. پتاسیم (KCL) اغلب نیاز به مکمل دارد، ولی بیکربنات بهندرت لازم میشود. - تغذیه (نکته طلایی): برخلاف باور قدیمی که “روده باید استراحت کند”، متن صریحاً میگوید: “starvation may be counterproductive… feeding small amounts helps them recover sooner and prevents bacteria from translocating”. بنابراین اگر استفراغ را بدتر نمیکند، غذاهای زودهضم (مثلاً مرغ آبپز و سیبزمینی) را در وعدههای کوچک شروع کنید.
سوال ۲: پارووویروس سگ (CPV-2) چه نکات تشخیصی و درمانی حیاتیای دارد؟
پاسخ: پارووویروس سگ (Canine Parvovirus type 2) به سلولهای در حال تقسیم (کریپتهای روده و مغز استخوان) حمله میکند. نژادهای دوبرمن، روتوایلر، پیت بول و ژرمن شفرد حساستر هستند.
نکته تشخیصی بسیار مهم: تستهای نقطهای (ELISA) اختصاصیت بالایی دارند ولی حساسیت (Sensitivity) آنها برای سویههای 2b و 2c مطلوب نیست. مهمتر اینکه: - اگر تست را خیلی زود (قبل از شروع دفع ویروس در مدفوع) انجام دهید، منفی کاذب میگیرید. - واکسیناسیون با ویروس زنده تعدیلشده (MLV) تا ۱۵ روز پس از تزریق میتواند باعث مثبت کاذب ضعیف شود. متن توصیه میکند: “if faced with a dog that seems likely to have parvoviral enteritis but is negative on the point-of-care test, the clinician should either repeat the test in 3 to 4 days or send feces to a diagnostic laboratory for PCR testing.”
درمان (جعبه ۳۱-۱): ۱. مایعات: محلول الکترولیت متعادل + ۳۰ تا ۴۰ میلیاکیوالان پتاسیم در لیتر. اگر آلبومین کمتر از ۲ گرم/دسیلیتر است، از کلوئیدها (مثل هتاستارچ ۱۰-۲۰ میلیلیتر/کیلوگرم) یا پلاسما استفاده کنید (هتاستارچ مقرونبهصرفهتر است). ۲. آنتیبیوتیک: در صورت تب یا نوتروپنی شدید، سفازولین (پروفیلاکسی) یا ترکیب وسیعالطیف (آمپیسیلین+سولباکتام برای گرم مثبت/بیهوازیها + انروفلوکساسین یا آمیکاسین برای گرم منفیها). ۳. ضداستفراغ: ماروپیتانت (Maropitant) داروی خط اول است (توجه: در تولهسگهای زیر ۱۱-۱۶ هفته ممکن است باعث سرکوب مغز استخوان شود). اوندانسترون و متوکلوپرامید (انفوزیون مداوم موثرتر از بولوس) گزینههای بعدی هستند. ۴. اشتباهات رایج درمانی: متن هشدار میدهد: “Common therapeutic mistakes include inadequate fluid therapy, overzealous fluid administration (especially in dogs with severe hypoproteinemia), failure to administer glucose to hypoglycemic patients, failure to supplement adequate potassium”
سوال ۳: انتریت پارووویروسی گربه (پانلوکوپنی) با سگ چه تفاوتی دارد؟
پاسخ: عامل اصلی در گربه Feline Panleukopenia Virus (FPV) است، اما سویههای CPV-2a,b,c نیز میتوانند گربه را آلوده کنند. مهمترین تفاوت بالینی: اگر گربهباردار در اواخر بارداری یا بلافاصله پس از تولد مبتلا شود، تولهها دچار هیپوپلازی مخچه (Cerebellar hypoplasia) میشوند. - در تشخیص، تستهای نقطهای سگ در گربه هم قابل استفاده است، اما توجه کنید که دفع ویروس در گربه فقط ۱ تا ۲ روز طول میکشد؛ ممکن است تا زمان بروز علائم بالینی، تست مدفوع منفی شود. - در درمان، بر خلاف سگ، اینترفرون امگای گربه (rFeIFN-ω) تأثیر چندانی ندارد. - واکسیناسیون در گربه مؤثرتر از سگ است و ایمنی تا ۵-۷ سال باقی میماند.
سوال ۴: اسهال هموراژیک حاد (AHDS) چیست و چرا با انتروتوکسمی فرق دارد؟
پاسخ: AHDS (Acute Hemorrhagic Diarrheal Syndrome) که قبلاً “گاستروانتریت هموراژیک” نامیده میشد، عمدتاً در نژادهای کوچک (یورکشایر، اشناوزر، مینیاتور پینچر و مالتز) دیده میشود. استفراغ اولیه رخ میدهد و بهسرعت اسهال خونی شدید شروع میشود. تشخیص: با رد سایر علل و مشاهده افزایش PCV (هماتوکریت) مطرح میشود. درمان: مایعات درمانی بهموقع پیشآگهی عالی دارد. آنتیبیوتیک در این سندرم هیچ فایدهای ندارد (“Antimicrobial therapy has not been found beneficial”). اما در انتروتوکسمی (Enterotoxemia)، باکتریها عامل هستند، بیمار دچار شوک و لکوسیتوز با تغییر به چپ (Left shift) و سیتوتوکسیسیتی نوتروفیلها میشود. در اینجا درمان تهاجمی با مایعات IV و آنتیبیوتیک وسیعالطیف (مثل آمپیسیلین+سولباکتام) ضروری است و احتمال DIC (انعقاد داخلعروقی منتشر) وجود دارد که نیاز به پلاسما یا هپارین دارد.
سوال ۵: کدام انگل روده میتواند علائم شبه هایپوآدرنوکورتیسیسم (کاهش سدیم و افزایش پتاسیم) ایجاد کند و چطور تشخیص دهیم؟
پاسخ: تریچوریازیس (Whipworm - Trichuris vulpis). این انگل در کولون و سکوم زندگی میکند و در موارد شدید باعث هیپوناترمی شدید و هیپرکالمی میشود که کاملاً شبیه بیماری آدیسون (Hypoadrenocorticism) است و حتی ممکن است باعث تشنج شود. تشخیص: تخمها (Ova) چگال هستند و فقط در محلولهای فلوتاسیون مناسب (مثل سولفات روی سانتریفیوژ) شناور میشوند. دفع تخمها متناوب است؛ پس ممکن است نیاز به چندین آزمایش مدفوع داشته باشید. درمان: فنبندازول (Fenbendazole) به مدت ۳ ماه (ماهی یکبار) برای کشتن کرمهایی که در بافت هستند، توصیه میشود.
سوال ۶: چطور ژیاردیا (Giardia) را از تریکوموناس (Tritrichomonas) در گربهها تفکیک کنیم؟
پاسخ: هر دو باعث اسهال روده بزرگ (کولیت) میشوند، اما تفاوتهای حیاتی دارند: - ژیاردیا (Giardia): تروفوزوئیتها در سیتولوژی مدفوع دارای شکل “قطره اشک” هستند. درمان با مترونیدازول یا فنبندازول. خطر زئونوز دارد (ژنوتیپهای A و B مشترک بین انسان و حیوان). - تریتریکوموناس (Tritrichomonas blagburni): در نژادهای خاص گربهها (سومالی، بنگال، اوسیکت) شایعتر است. تروفوزوئیتها بزرگتر هستند و یک غشای موجدار (Undulating membrane) دارند (نگاه کنید به شکل ۳۱-۷A). درمان اختصاصی رونیدازول (Ronidazole) است (ممکن است باعث علائم عصبی شود). این انگل فاقد مرحله کیست است، بنابراین در محیط ضعیفتر از ژیاردیا است. متن اصلی تأکید میکند: “Tritrichomonas trophozoites can be mistaken for Giardia trophozoites”، پس دقت در سیتولوژی ضروری است.
سوال ۷: هیستوپلاسموز (Histoplasmosis) چرا یک “تله” تشخیصی برای دامپزشکان است؟
پاسخ: عامل آن قارچ Histoplasma capsulatum است و عمدتاً روده بزرگ را درگیر میکند (اسهال خونی مزمن و اتلاف پروتئین - PLE). هشدار شدید: قبل از شروع درمان با کورتیکواستروئید برای IBD مشکوک، حتماً هیستوپلاسموز را رد کنید! متن میگوید: “Glucocorticoid therapy typically allows a previously treatable case to rapidly progress and kill the animal.” تشخیص با مشاهده مخمر در خراشهای مخاط رکتوم یا بیوپسی کولون (شکل ۳۱-۲). درمان با ایتراکونازول یا آمفوتریسین B لیپیدی به مدت ۴-۶ ماه.
سوال ۸: چطور بیماری سلیاکگونه سگها (نارسایی برونریز پانکراس - EPI) را تشخیص دهیم؟
پاسخ: EPI (Exocrine Pancreatic Insufficiency) کلاسیک با پراشتهایی (Ravenous appetite)، کاهش وزن و مدفوع خاکستری چرب (Steatorrhea) مشخص میشود. تست طلایی تشخیص: اندازهگیری TLI (Trypsin-Like Immunoreactivity) اختصاصی گونه. سطح بسیار پایین TLI تشخیصی است. (cPLI پایین میتواند راهنما باشد ولی اختصاصی نیست). درمان: افزودن آنزیم پانکراس باکیفیت به غذا و مکمل کوبالامین (ویتامین B12) در گربهها.
سوال ۹: لنفانژیکتازی روده (Intestinal Lymphangiectasia) چه یافتههای تصویربرداری و درمانی خاصی دارد؟
پاسخ: این بیماری عمدتاً سگها (بهخصوص یورکشایر و ویتن تریر) را مبتلا میکند. اتساع عروق لنفی باعث نشت پروتئین به مجرای روده و آسیت (افتادگی شکمی) میشود. جالب اینکه ممکن است اسهال وجود نداشته باشد. - یافته تصویربرداری (شکل ۳۱-۸): دیدن رگههای هایپرااکویک در مخاط روده (hyperechoic mucosal striations) در سونوگرافی که شبیه پرههای چرخ واگن است، بسیار اختصاصی است. - اندوسکوپی (شکل ۳۱-۹): دیدن لکتئالهای متسع سفیدرنگ در نوک ویلیها. - درمان: رژیم غذایی فوقکمچرب (Ultra-low-fat) که عاری از اسیدهای چرب زنجیرهبلند باشد. در موارد پیشرفته، پردنیزولون یا سیکلوسپورین اضافه میشود. متن اشاره میکند: “A common misconception is that most of the intestine must be affected, but many severely symptomatic patients only have segmental disease (e.g., just jejunum)”، یعنی ممکن است بیماری موضعی باشد و بیوپسی از چند نقطه ضروری است.
سوال ۱۰: چطور یک جسم خارجی خطی (Linear Foreign Body) را در گربهها تشخیص دهیم، حتی اگر در رادیوگرافی ساده مشخص نباشد؟
پاسخ: جسم خارجی خطی (نخ، ریسمان) معمولاً در زیر زبان یا پیلور قلاب میشود و رودهها روی آن چین میخورند (Pleating). نکته تشخیصی: در رادیوگرافی ساده، گاهی فقط حبابهای کوچک گاز (شکل ۳۱-۱۲A) یا نمای چینخوردگی واضح (شکل ۳۱-۱۲C) در رودهها دیده میشود. لمس شکم ممکن است نشاندهنده دردناک بودن تودههای چینخورده باشد. درمان: اگر جسم زیر زبان قلاب شده و کمتر از ۲۴ ساعت گذشته، آن را آزاد کنید؛ اگر ظرف ۱۲-۲۴ ساعت بهتر نشد، جراحی لازم است. توجه کنید که اگر جسم در پیلور باشد، جراحی امنتر است، چون کشیدن آن از طریق اندوسکوپ ممکن است باعث پارگی روده و پریتونیت شود.
سوال ۱۱: اینتوساسپشن (Intussusception) در کدام نژاد گربه شایعتر است و چطور پرولاپس رکتوم را از آن تفکیک کنیم؟
پاسخ: اینتوساسپشن ایلئوکولیک شایعترین نوع است و در گربههای نژاد Maine Coon شیوع بیشتری دارد. در سگهای جوان مبتلا به انتریت پاروویروسی که بهبودی غیرمنتظرهای ندارند، به اینتوساسپشن مزمن شک کنید. تفاوت با پرولاپس: اگر بافتی از مقعد خارج شده است، با انگشت معاینه کنید. اگر شیار (Fornix) وجود داشته باشد، پرولاپس رکتوم است؛ اگر شیار وجود نداشته باشد و انگشت نتواند وارد شود، اینتوساسپشن است که از داخل به بیرون آمده است. (متن: “a fornix exists (i.e., it is a rectal prolapse) as opposed to an intussusception (in which a fornix is absent)”). در سونوگرافی، نمای “هدف” یا “دونات” (شکل ۳۱-۱۳) دیده میشود. درمان جراحی (رزکسیون) است و پلیکاسیون ممکن است از عود جلوگیری کند.
سوال ۱۲: فیستول پرینه (Perianal Fistula) در نژاد ژرمن شفرد چگونه مدیریت میشود؟
پاسخ: علت زمینهای ایمونومدیتد دارد. درمان انتخابی، سرکوبکنندههای ایمنی هستند. - درمان دارویی: سیکلوسپورین (۳-۶ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت) یا تاکرولیموس موضعی ۰.۱٪. برای کاهش هزینه، میتوان کتوکونازول (۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت) به سیکلوسپورین اضافه کرد تا دوز سیکلوسپورین مؤثر کاهش یابد. رژیم ضدحساسیت (هیپوآلرژنیک) نیز مفید است. - جراحی فقط در موارد مقاوم به درمان است؛ اما ممکن است باعث بیاختیاری مدفوع شود.
سوال ۱۳: هیپرکلسمی (Hypercalcemia) در چه تومور ناحیه مقعدی شایع است و چرا خطرناک است؟
پاسخ: آدنوکارسینوم کیسه مقعدی (Apocrine gland adenocarcinoma of the anal sac) که عمدتاً در سگهای ماده مسن دیده میشود. تومور زودرس به غدد لنفاوی سابلامبار متاستاز میدهد و هیپرکلسمی پارانئوپلاستیک ایجاد میکند که منجر به پلیاوری، پلیدیپسی، بیاشتهایی و استفراغ میشود. تشخیص با سیتولوژی یا هیستوپاتولوژی. درمان شامل برداشت تومور و مدیریت هیپرکلسمی است، ولی پیشآگهی محافظتشدهاست.
سوال ۱۴: رویکرد درمانی مگاکولون ایدیوپاتیک گربهها چگونه است و اگر شکست بخورد چه باید کرد؟
پاسخ: ابتدا مدفوع آسیبدیده را با تنقیههای متعدد آب گرم (طی ۲-۴ روز) خارج کنید. برای جلوگیری از عود: رژیم غذایی مرطوب + فیبر بالا (مثل متاموسیل) یا در برخی موارد رژیم کمکمخلفات (Low-residue) بهتر جواب میدهد. از ملینهای اسمزی (لاکتولوز) و پروکینتیکها (سیزاپراید، ۰.۲۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۸-۱۲ ساعت) استفاده کنید. توجه: اگر انسداد کامل وجود دارد، سیزاپراید منع مصرف دارد. اگر درمان محافظهکارانه شکست خورد، کولکتومی سابجمعی (Subtotal colectomy) در گربهها جواب میدهد (سگها این جراحی را کمتر تحمل میکنند). پس از جراحی، گربهها چند هفته مدفوع نرم خواهند داشت.