هیپرلیپیدمی یعنی افزایش غلظت چربیهای خون بالاتر از محدوده طبیعی. این افزایش میتواند مربوط به تریگلیسیرید (هیپرتریگلیسریدمی) یا کلسترول (هیپرکلسترولمی) یا هر دو باشد.
نکته تشخیصی مهم: اگر حیوان حداقل ۱۲ ساعت ناشتا بوده باشد، افزایش چربیها یک یافته غیرطبیعی محسوب میشود و نشاندهنده تولید بیش از حد یا تجزیه ناقص لیپوپروتئینهاست.
تعریف از متن اصلی:
“Hyperlipidemia is defined as increased blood concentrations of triglycerides (hypertriglyceridemia), cholesterol (hypercholesterolemia), or both. In the fasted state (>10 hours without food), hyperlipidemia is an abnormal finding that represents accelerated production or delayed degradation of circulating lipoproteins.”
تقسیمبندی کلی: - هیپرتریگلیسریدمی (افزایش تریگلیسیرید) - هیپرکلسترولمی (افزایش کلسترول) - هیپرلیپیدمی مختلط (افزایش هر دو)
چربیها (تریگلیسیرید و کلسترول) در آب خون حل نمیشوند، بنابراین بدن آنها را در بستههایی به نام لیپوپروتئین حمل میکند. این بستهها یک هسته مرکزی از چربی دارند و دور آن را یک لایه از فسفولیپید، کلسترول و آپولیپوپروتئین (پروتئینهای خاص) پوشانده است.
آپولیپوپروتئینها (A, B, C, E) سه نقش اصلی دارند: - حفظ ساختار ذره لیپوپروتئین - اتصال به گیرندههای سطح سلول - فعالسازی آنزیمهای متابولیسم چربی
چهار کلاس اصلی لیپوپروتئینها (به ترتیب افزایش چگالی):
| نوع | نام کامل | ویژگی اصلی |
|---|---|---|
| کیلومیکرون (Chylomicron) | بزرگترین، کمچگالترین | پر از تریگلیسیرید، از روده ساخته میشود |
| VLDL | Very Low-Density Lipoprotein | تریگلیسیرید بالا، ساخته کبد |
| LDL | Low-Density Lipoprotein | کلسترول بالا، حاصل از VLDL |
| HDL | High-Density Lipoprotein | پر از کلسترول، چگالترین، جمعآوری کلسترول اضافی |
قانون طلایی: هرچه چگالی بیشتر باشد، تریگلیسیرید کمتر و کلسترول بیشتر است. کیلومیکرونها تقریباً تماماً تریگلیسیرید هستند، در حالی که HDL تقریباً فاقد تریگلیسیرید است.
متن اصلی در این باره:
“In order of increasing density, lipoproteins are categorized as chylomicrons, VLDLs, LDLs, or HDLs. The density is inversely proportional to the triglyceride content such that chylomicrons are composed largely of triglyceride, whereas HDLs have virtually no triglyceride content.”
برای درک بهتر، مسیر متابولیسم را قدمبهقدم دنبال میکنیم:
نکته بالینی: به همین دلیل برای اندازهگیری دقیق چربیهای خون، حداقل ۱۲ ساعت ناشتایی الزامی است.
کبد اسیدهای چرب اضافی را به تریگلیسیرید تبدیل کرده و در بستههای VLDL بستهبندی کرده و به خون ترشح میکند. این مسیر بهویژه در حالت ناشتا فعال است.
دلیل اصلی این است که در سگها و گربهها، HDL غالب است، در حالی که در انسان LDL غالب است. از آنجایی که LDL ریسک آترواسکلروز را افزایش میدهد، سگ و گربه در برابر این عارضه مقاومترند.
نقل از متن:
“Dogs and cats are more resistant to the development of atherosclerosis than humans because HDLs predominate in dogs and cats, as opposed to the LDLs that predominate in humans. There may also be effects related to typical life span because although atherosclerosis is slowly progressive and may begin in childhood, it typically only becomes of concern in humans when they are much older than the longest-lived dogs and cats.”
نکته تکمیلی: طول عمر کوتاهتر سگ و گربه نیز یکی دیگر از دلایل است؛ زیرا آترواسکلروز به کندی پیشرفت میکند و در انسان معمولاً در سنین بسیار بالا علامتدار میشود.
| بیماری | گونه | ویژگی |
|---|---|---|
| هیپرلیپیدمی ایدیوپاتیک مینیاتور اشناوزر | سگ | هیپرتریگلیسریدمی شدید ناشی از VLDL اضافی، با یا بدون افزایش کیلومیکرون و کلسترول. فعالیت LPL کاهش یافته اما HL نرمال است. پروتئینوری شایع است. |
| هیپرلیپیدمی فامیلیال گربه | گربه | کیلومیکرونمی ناشتا با افزایش خفیف VLDL. علت: جهش در ژن LPL (Gly412Arg) و تولید آنزیم غیرفعال. توارث اتوزومال مغلوب. |
| هیپرکیلومیکرونمی ایدیوپاتیک | سگ | مشابه گربه، با افزایش تریگلیسیرید و کیلومیکرون، کلسترول نرمال. |
| هیپرکلسترولمی ایدیوپاتیک | سگ (شتلند، دoberman، روتوایلر) | افزایش LDL سرم. علت ناشناخته. |
شایعترین بیماریهای همراه: - هیپوتیروئیدیسم (شایعترین علت هیپرکلسترولمی در سگ) - دیابت قندی (کاهش LPL و افزایش HSL) - هیپرآدرنوکورتیسیسم (بیماری کوشینگ) - سندرم نفروتیک - پانکراتیت - چاقی - بیماریهای کبدی - برخی داروها: فنوباربیتال و گلوکوکورتیکوئیدها
مکانیسم دقیق در هیپوتیروئیدیسم: کاهش هورمون تیروئید باعث کاهش فعالیت LPL (کاهش برداشت لیپوپروتئینهای غنی از تریگلیسیرید) و کاهش دفع کلسترول از طریق صفرا میشود. افزایش کلسترول داخل کبدی، گیرنده LDL کبد را کاهش میدهد و در نتیجه LDL و HDL خون افزایش مییابند.
مکانیسم در دیابت: کمبود انسولین باعث کاهش تولید LPL و افزایش فعالیت لیپاز حساس به هورمون (HSL) در سلولهای چربی میشود. HSL تریگلیسیرید ذخیرهای را به اسیدهای چرب آزاد تبدیل میکند که به کبد رفته و به VLDL تبدیل میشوند. همچنین کمبود انسولین ساخت کلسترول در کبد را افزایش میدهد.
مکانیسم در هیپرآدرنوکورتیسیسم: گلوکوکورتیکوئیدها HSL را تحریک کرده و LPL را مهار میکنند؛ بنابراین هم تولید VLDL افزایش و هم برداشت آن کاهش مییابد.
| علائم شایع | عوارض شدید (تریگلیسیرید > ۱۰۰۰ mg/dL) |
|---|---|
| استفراغ و اسهال (نوساندار) | مقاومت به انسولین |
| درد شکم | پانکراتیت |
| بیاشتهایی | رتینیت لیپمیک (رسوب چربی در شبکیه) |
| تغییرات رفتاری | تشنج |
| زانتوما (برجستگیهای چربی در پوست) - شایعترین تظاهر در گربه | |
| فلج اعصاب محیطی (عصب تیبیال، رادیال، یا سندرم هورنر) |
نکته: کیلومیکرونهای بزرگ میتوانند نور را بشکنند و سرم را کدر یا شیریرنگ کنند (لایتمی یا لکتسانس). این پدیده فقط در هیپرتریگلیسریدمی دیده میشود، نه هیپرکلسترولمی صرف.
| علائم | عوارض |
|---|---|
| تشکیل زانتوم | آرکوس لیپوئیدس قرنیه (حلقه چربی دور قرنیه) |
| رتینیت لیپمیک | |
| آترواسکلروز (اما به ندرت باعث انفارکتوس کشنده میشود) | |
| نوروپاتی محیطی |
توجه: آترواسکلروز در سگ و گربه به ندرت به حدی میرسد که باعث سکته قلبی شود.
لیپمی میتواند باعث افزایش کاذب برخی مقادیر شود: - بیلیروبین تام و کونژوگه - فسفر - اوره نیتروژن - گلوکز (در سگ) - پروتئین تام (در سگ) - لیپاز
و باعث کاهش کاذب برخی مقادیر شود: - کراتینین - CO₂ تام - کلسترول (در اثر یرقان همزمان) - ALT (در گربه)
راهکار: بسیاری از آزمایشگاهها قبل از انجام آزمایش، نمونه را اولتراسانتریفیوژ میکنند تا لیپیدها را حذف کنند.
توجه: ظاهر سرم نمیتواند شدت دقیق را نشان دهد و باید آزمایش شود.
محدوده مرجع تریگلیسیرید: - سگ بالغ: ۵۰–۱۵۰ mg/dL - گربه بالغ: ۲۰–۱۱۰ mg/dL
محدوده مرجع کلسترول: - سگ بالغ: ۱۲۵–۳۰۰ mg/dL - گربه بالغ: ۹۵–۱۳۰ mg/dL
یک نمونه سرم را به مدت ۱۲ ساعت در یخچال قرار دهید: - اگر لایه کرمرنگ روی سطح تشکیل شود و مایع زیرین شفاف باشد → افزایش کیلومیکرون - اگر کل نمونه کدر بماند → افزایش VLDL - اگر هم لایه کرم و هم کدورت زیرین وجود داشته باشد → افزایش هر دو
قانون اول: همیشه ابتدا علت ثانویه را پیدا و درمان کنید. اگر هیپرلیپیدمی ثانویه به بیماری دیگری باشد، با کنترل بیماری زمینهای معمولاً برطرف میشود.
چه موقع درمان را شروع کنیم؟ - تریگلیسیرید > ۱۰۰۰ mg/dL ⇒ حتماً درمان شود (خطر پانکراتیت و عوارض دیگر). - هدف درمانی: کاهش تریگلیسیرید به زیر ۴۰۰ mg/dL (حتی اگر همچنان بالای محدوده مرجع باشد).
نکات مهم در خواندن برچسب غذا: - مقدار چربی در برچسب به صورت حداقل (نه میانگین) و بر اساس وزن خوراک (as fed) ذکر شده است، نه انرژی. پس ممکن است چربی واقعی خیلی بیشتر باشد. - بهترین راه: استفاده از جدول محصولات تجویزی که مقادیر را بر حسب گرم در ۱۰۰۰ کیلوکالری یا درصد کالری بیان میکند.
رژیمهای تجویزی مناسب برای سگ (جدول ۵۲.۳): - Royal Canin Gastrointestinal Low Fat (خشک و کنسرو) – حدود ۱۷٪ چربی ME - Purina OM Overweight Management – حدود ۱۸–۱۹٪ - Hill’s i/d Low Fat – حدود ۱۷–۲۰٪
رژیمهای تجویزی مناسب برای گربه (جدول ۵۲.۴): - Royal Canin Calorie Control – ۲۵٪ - Purina OM – ۲۰.۹٪ - Hill’s w/d و r/d – حدود ۲۲–۲۴٪
توصیههای تکمیلی: - تنقلات (Treats) نباید بیش از ۱۰٪ کالری روزانه را تشکیل دهند و باید کمچرب باشند (میوهها به جز انگور و کشمش، سبزیجات، غلات بدون چاشنی). - اگر حیوان اضافهوزن دارد، محدودیت کالری کلی مفید است. - پس از ۶–۸ هفته، تریگلیسیرید را مجدداً بررسی کنید. - اگر پاسخ ناکافی بود، دوباره تاریخچه غذایی را بررسی کنید (ممکن است حیوان به غذای دیگر دسترسی داشته باشد یا افراد دیگر به او غذا دهند).
در صورت عدم پاسخ به رژیمهای تجاری: - میتوان از رژیم خانگی کامل و متعادل با کمک متخصص تغذیه دامپزشکی استفاده کرد: - سگ: ۱۰–۱۴٪ چربی ME - گربه: ۱۵–۱۹٪ چربی ME - از وبسایتهای معتبر مانند balanceit.com یا مشاوره با متخصص (acvn.org یا esvcn.eu) کمک بگیرید.
نقل از متن:
“Some clinicians have recommended the use of long-chain omega-3 fatty acids (i.e., eicosapentaenoic acid [EPA] and docosahexaenoic acid [DHA]) in the amount of 200 to 220 mg/kg body weight/day to assist in the management of hypertriglyceridemia, especially in dogs refractory or incompletely responsive to dietary fat restriction. The efficacy is questionable in severe cases, and overall dietary fat restriction remains the priority.”
قاعده کلی: داروها فقط زمانی استفاده شوند که: - تریگلیسیرید > ۵۰۰ mg/dL باشد - با رژیم غذایی کنترل نشود - علائم بالینی شدید وجود داشته باشد
داروهای موجود:
| دارو | مکانیسم | دوز در سگ/گربه | عوارض |
|---|---|---|---|
| نیاسین (Niacin) | کاهش آزادسازی اسید چرب از سلولهای چربی و کاهش تولید VLDL | ۱۰۰ mg/day در سگ | استفراغ، اسهال، قرمزی، خارش، اختلالات کبدی (به دلیل آزادسازی پروستاسیکلین). شواهد محدود. |
| جمفیبروزیل (Gemfibrozil) | تحریک LPL و کاهش اسیدهای چرب آزاد | ۱۰ mg/kg q12h (سگ و گربه) | درد شکم، استفراغ، اسهال، اختلالات کبدی |
| بزافیبرات (Bezafibrate) | مشابه فیبراتها | ۴–۱۰ mg/kg/day (سگ) | در یک مطالعه اخیر مؤثر بود و ALT کاهش یافت، عارضه دیگر گزارش نشد. |
| استاتینها (Statins) | مهار HMG-CoA ردوکتاز، کاهش کلسترول و کاهش خفیف تریگلیسیرید (۱۰–۱۵٪) | تجربه محدود در سگ و گربه | بیحالی، اسهال، درد عضلانی، هپاتوتوکسیسیته |
نکته درباره فیبراتها: در انسان تریگلیسیرید را ۲۰–۴۰٪ کاهش میدهند.
نقل از متن در مورد فیبراتها:
“Fibric acid derivatives (clofibrate, bezafibrate, gemfibrozil, ciproflbrate, fenofibrate) lower plasma triglyceride concentrations by stimulating lipoprotein lipase activity, in addition to reducing the free fatty acid concentration, which decreases the substrate for VLDL synthesis. In humans the fibrates generally lower plasma triglyceride concentrations by 20% to 40%.”
کیتوزان (Chitosan): - جذب چربی و نمکهای صفراوی را در روده کاهش میدهد. - در مدلهای موشی و انسانی مؤثر بوده، اما در گربههای با هیپرلیپیدمی طبیعی مطالعهای وجود ندارد. - تنها یک مطالعه در گربههایی که کلسترول خوراکی دریافت کرده بودند (نه هیپرلیپیدمی طبیعی) اثر مثبت نشان داده است.
هیپرکلسترولمی معمولاً ثانویه به یک بیماری زمینهای است و با کنترل آن بیماری برطرف میشود. برخلاف انسان، در سگ و گربه به ندرت یک نگرانی سلامت مستقل محسوب میشود، زیرا ریسک آترواسکلروز پایین است.
چه زمانی درمان کنیم؟ - فقط در مواردی که کلسترول سرم به طور طولانی بیش از ۸۰۰ mg/dL افزایش یابد و خطر آترواسکلروز (معمولاً ثانویه به غدد درونریز) وجود داشته باشد.
درمان گامبهگام:
مشابه هیپرتریگلیسریدمی، کاهش چربی رژیم درمان اولیه است.
| دارو | مکانیسم | دوز و نکات |
|---|---|---|
| کلستیرامین (Cholestyramine) | رزین تبادل یونی که اسیدهای صفراوی را در روده متصل کرده و از بازجذب جلوگیری میکند. تحریک سنتز اسید صفراوی از کلسترول کبدی. | ۱–۲ گرم خوراکی q12h. عوارض: یبوست، تداخل با جذب داروهای خوراکی، افزایش VLDL و تریگلیسیرید، افزایش نیاز به اسیدهای آمینه گوگرددار (پیشساز تائورین). در گربه نیاز به تائورین افزایش مییابد. |
| لوواستاتین (Lovastatin) | مهار HMG-CoA ردوکتاز (آنزیم محدودکننده سرعت سنتز کلسترول). قویترین دارو (کاهش ۲۰–۴۰٪ در انسان). | ۱۰–۲۰ mg/day در سگ. فقط برای هیپرکلسترولمی ایدیوپاتیک شدید مقاوم به رژیم. عوارض: بیحالی، اسهال، درد عضلانی، هپاتوتوکسیسیته. در بیماری کبدی منع مصرف دارد. |
| پروباکول (Probucol) | مکانیسم نامشخص. | دیگر توصیه نمیشود. |
نقل از متن در مورد کلستیرامین:
“Cholestyramine (1-2 g administered orally q12h) is effective for lowering cholesterol concentrations; however, its use has been associated with constipation, it interferes with the absorption of several oral medications, and it may increase hepatic VLDL synthesis, resulting in an increase in plasma triglyceride concentrations. It may also increase the dietary requirement for sulfur amino acids because they serve as precursors for taurine synthesis in the dog, which conjugates bile acids exclusively with taurine.”
| نکته کلیدی | شرح |
|---|---|
| شایعترین علت هیپرلیپیدمی در سگ و گربه | هیپرکیلومیکرونمی پسازغذا (طبیعی و موقتی) |
| شایعترین علت هیپرکلسترولمی در سگ | هیپوتیروئیدیسم |
| مهمترین عارضه هیپرتریگلیسریدمی | پانکراتیت |
| شایعترین تظاهر هیپرتریگلیسریدمی در گربه | زانتومای پوستی |
| گام اول درمان | رژیم کمچرب (نه دارو) |
| هدف درمانی تریگلیسیرید | < ۴۰۰ mg/dL |
| هدف درمانی کلسترول | فقط در موارد > ۸۰۰ mg/dL و علامتدار |
| داروی خط اول برای هیپرتریگلیسریدمی مقاوم | فیبراتها (جمفیبروزیل یا بزافیبرات) |
| داروی هیپرکلسترولمی شدید | لوواستاتین (با احتیاط) |
| مکمل مؤثر کمککننده | امگا-۳ (EPA/DHA) ۲۰۰–۲۲۰ mg/kg/day |