ترایوژنولوژی (Theriogenology) چیست و چه مهارتهایی در حیطه پایه و پیشرفته آن وجود دارد؟
در مشاوره قبل از جفتگیری (Prebreeding Consultation) چه مواردی را باید در سگ و گربه بررسی کنم؟
سیکل فحلی (Estrous Cycle) در عوض سگ (Bitch) چگونه است و تغییرات سیتولوژی واژن، واژینوسکوپی و هورمونها در هر مرحله چگونه تغییر میکند؟
طلاییترین روشهای زمانبندی تخمکگذاری (Ovulation Timing) در سگ کدامند و عدد دقیق هورمونها (LH و پروژسترون) چه معنایی دارد؟
چگونه اسپرم سگ را جمعآوری (Semen Collection) و آنالیز (Semen Analysis) کنیم؟
روشهای مختلف تلقیح مصنوعی (Artificial Insemination - AI) در سگ (واژینال، داخل رحمی از طریق گردن رحم) چگونه است و چه تفاوتی دارند؟
سیکل فحلی در گربه (Queen) چه تفاوت بنیادینی با سگ دارد و چرا گربهها «تخمکگذار تحریکی» (Induced Ovulator) هستند؟
چگونه بارداری را تشخیص دهیم (اولتراسوند، ریلکسین، رادیوگرافی) و چگونه سن جنین را محاسبه کنیم (فرمولهای Box 54.6)؟
پاسخ به سوالات:
۱. ترایوژنولوژی چیست و چه مهارتهایی دارد؟
پاسخ: ترایوژنولوژی (Theriogenology) شاخهای از دامپزشکی است که به فیزیولوژی و آسیبشناسی تولیدمثل، مامایی (Obstetrics)، زنان (Gynecology) و بیماریهای نرها (Andrology) میپردازد. در حیوانات کوچک، این حیطه بسیار شیرین است، چراکه پرورشدهندگان (Breeders) معمولاً مشتریان وفاداری هستند.
مهارتهای پایه (Box 54.1): زمانبندی تخمکگذاری سگ، جمعآوری و ارزیابی اسپرم، تلقیح با اسپرم تازه و سردشده، تشخیص بارداری با سونوگرافی، سزارین انتخابی و اورژانسی، احیای نوزادان، ختم بارداری.
مهارتهای پیشرفته (Box 54.2): انجماد اسپرم (Cryopreservation)، تلقیح با اسپرم منجمد (از طریق گردن رحم یا جراحی)، جمعآوری اسپرم گربه، بیوپسی و سیتولوژی داخل رحمی از طریق ترانس سرویکال.
۲. در مشاوره قبل از جفتگیری (Prebreeding) دقیقاً چه چکلیستی داریم؟
پاسخ: این مشاوره فقط برای درمان نیست، بلکه برای «پیشگیری» و «بهبود بهرهوری» است. موارد چکلیست (مطابق Box 54.3 و 54.4):
سلامت عمومی و ژنتیک: ارزیابی خلقوخو، وضعیت بدنی، سابقه بیماریهای عفونی (در سگ: بروسلوز (Brucella canis) و هرپس ویروس؛ در گربه: FeLV، FIV، FIP و توکسوپلاسموز)، وضعیت واکسیناسیون و غربالگری ژنتیک مخصوص نژاد. برای دسترسی به تستهای ژنتیک، به وبسایتهای OFA و VetGen مراجعه کنید (Box 54.4).
معاینه فیزیکی دقیق: بررسی دستگاه تناسلی خارجی. در مادهها، حتماً واژینوسکوپی (Vaginoscopy) برای بررسی تارهای واژینال (Vaginal Septa) که مانع جفتگیری یا زایمان میشوند، انجام دهید (شکل ۵۴.۱ و ۵۴.۲ را ببینید). در نرها، بررسی نزول بیضهها، پروستات و وجود حلقه مویی دور آلت (Penile hair ring) در گربه نر ضروری است.
تغذیه (Nutrition): در عوض سگ، از هفته ۴ تا ۶ بارداری، رژیم را به جیرههای مخصوص بارداری و شیردهی (که توسط AAFCO تأیید شده باشد، نه صرفاً منطبق با استاندارد!) تغییر دهید. میزان پروتئین باید ۲۷ تا ۳۴ درصد ماده خشک و چربی حداقل ۱۸ درصد باشد. مکملها معمولاً توصیه نمیشوند مگر در موارد خاص. در گربهها (Queen)، از ابتدای جفتگیری باید غذا آزاد (Free choice) در اختیارشان باشد و افزایش وزن خطی است.
متن اصلی برای استناد (تغذیه سگ): “In bitches, a change from an adult diet to a diet formulated for pregnancy and lactation… should occur at the fourth to sixth week of gestation… The amount fed must be managed to maintain proper body condition, because obesity negatively impacts labor.”
۳. سیکل فحلی عوض سگ (Bitch) و تغییرات سیتولوژی و هورمونی آن را توضیح دهید.
پاسخ: سیکل سگ به ۴ مرحله تقسیم میشود (میانگین فاصله بین دو فحلی ۷ ماه، دامنه ۴ تا ۱۳ ماه). حواستان باشد که پروژسترون در سگ قبل از تخمکگذاری شروع به افزایش میکند (برخلاف اکثر حیوانات).
آنستروس (Anestrus): دوره استراحت. ترشحی وجود ندارد، فرج کوچک است. سیتولوژی: سلولهای پارابازال (Parabasal) + نوتروفیلهای اندک (شکل ۵۴.۳). آندومتر در حال ترمیم است. هورمونها: استروژن پایه (۲-۱۰ pg/mL) و پروژسترون در نادر (کمتر از ۱ ng/mL).
پروستروس (Proestrus): ماده جذاب است اما پذیرش ندارد. ترشح خونی از فرج مشاهده میشود. سیتولوژی: سلولهای اینترمدیت (Intermediate) به تدریج به سلولهای سطحی (Superficial) کراتینهشده تبدیل میشوند. RBC دیده میشود (شکل ۵۴.۴). واژینوسکوپی: چینهای مخاطی ادماتو و صورتی (شکل ۵۴.۵). هورمون: استروژن به اوج میرسد (۵۰-۱۰۰ pg/mL) اما پروژسترون همچنان پایه است.
استروس (Estrus): دوره پذیرش و جفتگیری (میانگین ۹ روز). ترشح ممکن است کمتر شود. سیتولوژی: بیش از ۹۰٪ سلولهای سطحی کراتینهشده با هستههای پیکنوتیک (Pyknotic) یا بدون هسته (Anuclear) (شکل ۵۴.۷). واژینوسکوپی: چینهای مخاطی چروکیده (Crenulated) میشوند (شکل ۵۴.۸) که نشاندهنده بلوغ اووسیت است. تخمکگذاری (Ovulation) ۲ روز پس از موج LH (LH Surge) رخ میدهد و اووسیتها ۲ تا ۳ روز بعد بالغ میشوند. هورمون: استروژن افت شدید میکند و پروژسترون به ۴-۱۰ ng/mL میرسد.
دی استروس (Diestrus): ماده پذیرش ندارد (۲ تا ۳ ماه طول میکشد). سیتولوژی: بهسرعت سلولهای پارابازال و اینترمدیت همراه با نوتروفیلها برمیگردند (شکل ۵۴.۹) که به این تغییر «شیفت دی استروس» (Diestrus shift) میگویند. پروژسترون به اوج (۱۵-۸۰ ng/mL) میرسد. زایمان (Parturition) ۶۴ تا ۶۶ روز پس از موج LH اتفاق میافتد.
نکته طلایی برای آزمون (مربوط به شکل ۵۴.۱۰): جفتگیری در سگ با قفل شدن (Copulatory lock or tie) همراه است که به دلیل تورم بولبوس گلندیس (Bulbus glandis) ایجاد میشود. افزایش استروژن باعث ضخامت دیواره واژن برای تحمل این فشار میشود.
۴. چگونه زمان دقیق تخمکگذاری (Ovulation Timing) را در سگ انجام دهیم؟ (کلید اصلی آزمون)
پاسخ: هدف ما پیدا کردن «روز صفر» (Day Zero) یعنی روز موج LH است. جفتگیری یا تلقیح باید روزهای ۳ تا ۶ بعد از موج LH انجام شود (اسپرم تازه و سرد تا ۶ روز زنده میماند، ولی اسپرم منجمد را باید روز ۵ یا ۶ انجام داد).
ابزارهای تشخیصی به ترتیب اهمیت:
سیتولوژی واژن (Vaginal Cytology): اولین و کمهزینهترین کار. سواب را باید از قسمت قدامی واژن (Cranial Vagina) برداشت (به شمایک شکل ۵۴.۱۱ و ۵۴.۱۲ دقت کنید) و بدون کشیدن (Smear) روی لام بغلتانید (شکل ۵۴.۱۳). وقتی سلولهای سطحی به بالای ۷۰٪ رسید، زمان شروع تست هورمونی فرا رسیده است. نکته: اگر صبر کنید تا شیفت دی استروس رخ دهد، به صورت گذشتهنگر (Retrospective) متوجه میشوید که موج LH حدود ۷ تا ۱۰ روز قبل رخ داده است.
تست LH (طلاییترین روش - Gold Standard): با کیتهای نیمهکمی (مانند StatusLH) باید روزانه در ساعت مشخص خون بگیرید، چون موج LH فقط ۲۴ تا ۴۸ ساعت طول میکشد و ممکن است یک روز را از دست بدهید. روز شناسایی موج LH = روز صفر (Day Zero).
پروژسترون سریال (Serial Progesterone): چون پروژسترون همزمان با موج LH شروع به افزایش میکند، از آن برای تخمین استفاده میکنیم. وقتی سیتولوژی به ۷۰٪ سطحی رسید، هر ۲ روز یک بار پروژسترون چک کنید.
اولین افزایش پروژسترون (Initial rise): معمولاً بین ۱.۵ تا ۴.۰ ng/mL. این یعنی موج LH حدوداً ۲۴ ساعت قبل رخ داده و امروز = روز صفر فرضی.
تخمکگذاری: وقتی پروژسترون به ۴ تا ۱۰ ng/mL رسید (حدود ۲ روز پس از موج LH).
دوره باروری (Fertile period): ۳ تا ۶ روز پس از موج LH. برای تأیید، قبل از جفتگیری حتماً پروژسترون باید بالای ۵.۰ ng/mL باشد.
برای اسپرم منجمد که طول عمر کوتاهی دارد، تلقیح را روز ۵ یا ۶ انجام دهید.
واژینوسکوپی (Vaginoscopy): برای مواقعی که بیمار دیر مراجعه کرده مفید است. حداکثر چروکیدگی (Maximal crenulation) مخاط نشاندهنده بلوغ کامل اووسیتهاست.
اولتراسوند تخمدان (Ovarian Ultrasound): فولیکولهای آنکوییک (Anechoic) تا قطر ۱ سانتیمتر بزرگ میشوند (شکل ۵۴.۱۸) و پس از تخمکگذاری به اجسام زرد (Corpora Hemorrhagica و سپس Corpora Lutea) با دیواره ضخیم تبدیل میشوند (شکل ۵۴.۱۹). عیب آن این است که باید روزی ۲ تا ۳ بار اسکن کرد.
متن اصلی برای استناد (اعداد پروژسترون): “Progesterone varies at the point of the LH surge from 0.8 to 3.0 ng/mL, from 1.0 to 8.0 ng/mL at ovulation, and from 4.0 to more than 30.0 ng/mL during the fertile period.” “The day of the initial rise in progesterone is identified as ‘day zero.’ Two natural breedings or artificial inseminations are advised between days 3 through 6…”
۵. جمعآوری و آنالیز اسپرم سگ چگونه است؟
پاسخ: جمعآوری نیاز به یک اتاق ساکت، یک مادهی محرک (Teaser bitch) و یک واژن مصنوعی (Artificial Vagina - AV) دارد (Box 54.5). سگ اجازه میدهیم سوار شود و وقتی آلت ۵۰٪ نعوظ پیدا کرد، پوست پیشپوست (Prepuce) را به عقب هل میدهیم تا بولبوس گلندیس آزاد شود. انزال (Ejaculate) شامل ۳ بخش است:
بخش اول (Clear): از غدد سمینال وزیکولها (Seminal vesicles) – شفاف.
بخش دوم (Sperm-Rich Fluid - SRF): سفید و حاوی اسپرم – مهمترین بخش برای ارزیابی.
بخش سوم (Clear): ترشحات پروستات – در تلقیح تازه نباید آن را جمع کنید.
آنالیز اسپرم (Semen Analysis):
تحرک (Motility): بلافاصله پس از جمعآوری، یک قطره روی لام گرم بگذارید. حداقل ۷۰٪ اسپرم باید تحرک پیشرونده (Progressive forward motility) با سرعت مناسب داشته باشد.
مورفولوژی (Morphology): حداقل ۱۰۰ تا ۲۰۰ اسپرم را بررسی کنید. اسپرمهای غیرطبیعی دارای دمهای پیچخورده (Coiled tails)، قطرات پروگزیمال (Proximal droplets)، اشکال غیرطبیعی در سر، سر یا دم دوگانه هستند (شکل ۵۴.۲۱ و ۵۴.۲۲ را ببینید).
تعداد (Concentration): با هموسیتومتر یا دستگاه اسپرمومتر شمارش کنید. سگ نرمال بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیون (حتی تا ۱ میلیارد) اسپرم در هر انزال دارد. در گربههای نر (Toms) به دلیل تنوع ژنتیکی کم، حدود ۴۰٪ اسپرمها غیرطبیعی (Teratospermia) هستند که طبیعی محسوب میشود.
۶. روشهای تلقیح مصنوعی (AI) در سگ چیست؟
پاسخ: دو روش اصلی داریم:
تلقیح واژینال (Vaginal AI): با استفاده از پیپت مخصوص (Mare uterine infusion pipette) یا کاتتر ادراری، اسپرم را تا انتهای واژن (نزدیک سرویکس) میریزیم. پس از تزریق، قسمت عقب سگ را به مدت ۱۰ دقیقه بالا نگه دارید و اجازه ندهید بنشیند یا ادرار کند.
تلقیح داخل رحمی (Intrauterine AI): برای اسپرم یخگشاییشده (Frozen-thawed) یا اسپرمهای با کیفیت پایین اجباری است، چون اسپرم منجمد طول عمر کوتاهی دارد و باید نزدیک محل لقاح (لولههای فالوپ) رها شود. قبلاً این کار از طریق لاپاراتومی (شکل ۵۴.۲۳) انجام میشد، اما امروزه روش استاندارد، تلقیح ترانس سرویکال (Transcervical Insemination - TCI) با کمک آندوسکوپ است (شکلهای ۵۴.۱۴ تا ۵۴.۱۷ و ویدیوی ۵۴.۳). با استفاده از کاتتر پلیپروپیلن، از طریق کانال اسکوپ و دهانه سرویکس، مستقیماً وارد رحم میشویم (شکل ۵۴.۲۶). این کار در سگ ایستاده و بدون بیهوشی انجام میشود. نگرانی در مورد ورود فلور واژن به رحم وجود ندارد، زیرا در سیکل استروس این اتفاق به صورت طبیعی نیز میافتد و رحم توانایی پاکسازی خود را دارد.
۷. سیکل فحلی گربه (Queen) چه تفاوتی با سگ دارد؟ (نکته کلیدی)
پاسخ: گربهها تخمکگذار تحریکی (Induced Ovulators) هستند، یعنی تخمکگذاری در اثر تحریک مکانیکی واژن (معمولاً جفتگیری) و به دنبال آزاد شدن موج LH رخ میدهد. مراحل سیکل:
پروستروس (Proestrus): ۱ تا ۲ روز (کمتر تشخیص داده میشود).
استروس (Estrus): ماده پذیرش دارد (میانگین ۷ روز). تغییرات ظاهری فرج محسوس نیست. سیتولوژی واژن مانند سگ است، اما سلولهای سطحی هستهدار (Nucleated) باقی میمانند (شکل ۵۴.۲۰ را ببینید). رفتار (غلتیدن، بالا بردن کپل) ملاک اصلی زمانبندی است.
اگر تخمکگذاری رخ ندهد: دوره اینتراستروس (Interestrus) به مدت ۹ روز (۳ تا ۱۴ روز) تکرار میشود.
اگر تخمکگذاری رخ دهد ولی لقاح نشود: دی استروس یا شبهبارداری (Pseudopregnancy) به مدت ۳۵ تا ۴۰ روز رخ میدهد (پروژسترون تا روز ۱۸-۲۵ به اوج ۱۶-۱۷ ng/mL میرسد).
برای القای تخمکگذاری، چندین بار جفتگیری در روزهای متوالی توصیه میشود؛ زیرا یک بار جفتگیری ممکن است LH کافی آزاد نکند. موج LH ۱ تا ۲ ساعت پس از جفتگیری اوج میگیرد و تخمکگذاری ۲۴ تا ۶۰ ساعت پس از آن رخ میدهد. بارداری گربه ۶۳ تا ۶۶ روز از زمان جفتگیری بارور محاسبه میشود.
متن اصلی برای استناد (گربه): “Ovulation depends on adequate LH release… Multiple copulations result in higher concentrations of plasma LH and are more likely to result in ovulation than a single mating. Ovulation occurs 24 to 60 hours postcoitus…”
۸. تشخیص بارداری و محاسبه سن جنین (فرمولهای حیاتی Box 54.6)
پاسخ: روشهای تشخیص بارداری در جدول ۵۴.۲ خلاصه شده است:
لمس شکمی (Palpation): حدود روز ۳۰ بارداری (تشخیص قطعی نیست).
تست ریلکسین (Relaxin Test): هفته ۴ تا ۵ بارداری (ممکن است در بارداریهای کوچک منفی کاذب دهد).
رادیوگرافی (Radiography): بعد از روز ۵۰ (وقتی استخوانبندی جنین مشخص شد). بهترین روش برای شمارش دقیق تعداد جنینها (با شمارش ستون فقرات و جمجمه) است.
اولتراسوند (Ultrasound): بهترین روش برای ارزیابی سلامت جنین. کیسه بارداری (Gestational sac) در سگ روز ۱۹-۲۰ و در گربه روز ۱۱-۱۴ دیده میشود (شکل ۵۴.۲۷ و ۵۴.۲۸). ضربان قلب جنین در روز ۲۱-۲۲ (پس از موج LH در سگ) قابل مشاهده است.
محاسبه سن جنین (برای تعیین زمان سزارین):
اگر زمان تخمکگذاری را نمیدانید، از فرمولهای باکس ۵۴.۶ استفاده کنید. پارامترهای قابل اندازهگیری با اولتراسوند شامل قطر کیسه بارداری (GSD)، طول تاج-کفل (CRL)، قطر دوآهیانه سر (HD) و قطر بدن (BD) است. دو فرمول حیاتی را حفظ کنید:
برای سگ (کمتر از ۴۰ روز):
سن بارداری (GA) = ( (6 \times \text{GSD}) + 20 )
سن بارداری (GA) = ( (3 \times \text{CRL}) + 27 )
روزهای مانده تا زایمان = ( 65 - \text{GA} )
برای گربه (بیشتر از ۴۰ روز):
سن بارداری (GA) = ( 25 \times \text{HD} + 3 )
روزهای مانده تا زایمان = ( 61 - \text{GA} )
(زایمان طبیعی گربه ۶۵±۱ روز از موج LH و در گربه ۶۱ روز از جفتگیری محاسبه میشود، ولی در گربه معمولاً ۶۳ تا ۶۶ روز پس از جفتگیری بارور است).
نکته مهم برای جراحی سزارین: مداخله الکتریو (Elective C-section) را تا زمانی که مرحله اول زایمان (Stage I labor) شروع نشده یا اولتراسوند تأخیر در زایمان را تأیید نکرده، به تعویق بیندازید، زیرا تولد زودهنگام (قبل از ۶۰ روز در گربه و قبل از ۵۶ روز دی استروس در سگ) شانس زندهمانی را به شدت کاهش میدهد.