بیماری زونوز چیست؟ آیا افراد دارای نقص ایمنی باید حیوانات خانگی خود را کنار بگذارند؟
شایعترین زونوزهای گوارشی (رودهای) در سگ و گربه کدامند و چگونه منتقل میشوند؟
نماتدهای مشترک مهم (کرمهای گرد و قلابدار) چه بیماریهایی در انسان ایجاد میکنند و چگونه پیشگیری میشوند؟
سستودهای مشترک (کرمهای نواری) مانند اکینوکوکوس و دیپیلیدیوم چگونه منتقل و کنترل میشوند؟
کوکسیدیهای مشترک (کریپتوسپوریدیوم و توکسوپلاسما) چه خطراتی دارند و چگونه تشخیص و درمان میشوند؟
ژیاردیا و سایر تکیاختههای رودهای چگونه به انسان منتقل و درمان میشوند؟
باکتریهای رودهای مشترک (سالمونلا، کمپیلوباکتر، اشریشیا کلی و…) چه اهمیتی دارند و چگونه کنترل میشوند؟
زونوزهای ناشی از گازگرفتگی و خراش (بارتونلا، کاپنوسیتوفاگا، یرسینیا پستیس، فرانسیسلا و…) کدامند و چگونه مدیریت میشوند؟
زونوزهای قارچی (اسپوروتریکس، درماتوفیتها) و ویروسی (هاری و آنفلوانزا) در سگ و گربه چگونه منتقل میشوند؟
زونوزهای تنفسی، تناسلی، منتقله توسط ناقلین (کنه و کک) و محیط مشترک شامل چه عواملی هستند و نکات کلیدی پیشگیری چیست؟
پاسخها بهصورت بخشبندی شده
۱. بیماری زونوز چیست؟ آیا افراد دارای نقص ایمنی باید حیوانات خانگی را کنار بگذارند؟
پاسخ:
بیماریهای مشترک (Zoonoses) به بیماریهایی گفته میشود که بهطور طبیعی بین مهرهداران (از جمله انسان) و سایر مهرهداران (مانند سگ و گربه) منتقل میشوند. در این فصل، بیشتر عواملی بررسی میشوند که میتوانند افراد با سیستم ایمنی سالم را هم بیمار کنند، اما در افراد با نقص ایمنی (immunocompromised) – مانند مبتلایان به ایدز (AIDS)، سالمندان بسیار پیر، نوزادان، بیماران شیمیدرمانی یا پیوند عضو – بیماری شایعتر یا شدیدتر است.
نکته کلیدی از متن اصلی: “Immunosuppressed people are sometimes advised to give up their pets. However, humans are unlikely to contract zoonotic diseases from contact with their healthy pets, so in most cases this is not necessary.”
(بعضیوقت به افراد دارای نقص ایمنی توصیه میشود حیوان خود را کنار بگذارند، اما در تماس با حیوان سالم، ابتلا بعید است و در بیشتر موارد این کار ضروری نیست.)
توصیه عملی: دامپزشکان باید اطلاعات دقیق در مورد خطرات و مزایای نگهداری حیوان ارائه دهند تا صاحبحیوان تصمیم آگاهانه بگیرد. منبع معتبر: سایت CDC با عنوان “Healthy Pets Healthy People”.
۲. شایعترین زونوزهای گوارشی (رودهای) در سگ و گربه و راههای انتقال
پاسخ:
عوامل عفونی متعددی در دستگاه گوارش حیوانات و انسان مشترک هستند. بر اساس یک مطالعه بزرگ در آمریکا روی بیش از ۱٫۲ میلیون نمونه سگ، شیوع کشوری بهاینترتیب بوده:
- آسکارید (کرم گرد) – ۲٫۲٪
- هوکورم (کرم قلابدار) – ۲٫۵٪
- ژیاردیا – ۴٫۰٪
در گربهها نیز شیوع بالایی گزارش شده است. بنابراین در حیوانات با نشانههای گوارشی، آزمایش تشخیصی (مدفوع) ضروری است، زیرا خطر انتقال به انسان وجود دارد.
حداقل طرح تشخیصی:
- فلوتاسیون مدفوع (Fecal flotation)
- آزمایش آنتیژن ژیاردیا یا ایمونوفلورسانس (IFA) – توجه: آزمایش PCR ممکن است به دلیل وجود بازدارندههای PCR در مدفوع، حساسیت کمتری داشته باشد و برای غربالگری ژیاردیا توصیه نمیشود.
- در صورت شک به سالمونلا یا کمپیلوباکتر، کشت مدفوع انجام شود.
۳. نماتدهای مشترک (کرمهای گرد و قلابدار) و بیماریهای انسانی
راه انتقال به انسان: بلع تخمهای جنیندار (embryonated eggs) که پس از ۱ تا ۳ هفته در محیط مسری میشوند. تخمها میتوانند توسط کرمهای خاکی، مگسها و سوسکها جابهجا شوند و حتی روی موی حیوان یافت شوند.
بیماری در انسان:
مهاجرت لاروی احشایی (Visceral larva migrans): شایع در کودکان ۱ تا ۴ ساله؛ با تب، بزرگشدن کبد و طحال، سرفه، و ائوزینوفیلی محیطی.
مهاجرت لاروی چشمی (Ocular larva migrans): شایع در کودکان بزرگتر؛ درگیری شبکیه، کاهش بینایی، یوئیت.
از متن اصلی: “Human infection after direct contact with dogs or cats is extremely unlikely because the eggs are not immediately infectious.”
(تماس مستقیم با حیوان بهندرت موجب عفونت میشود چون تخمها بلافاصله مسری نیستند.)
ب) کرمهای قلابدار (Hookworms):
گونهها:Ancylostoma caninum, A. braziliense, Uncinaria stenocephala, Strongyloides stercoralis.
راه انتقال: نفوذ لارو از طریق پوست سالم (در انسان) – این لاروها در اپیدرم گیر کرده و ایجاد مسیرهای خارشدار قرمز (cutaneous larva migrans) میکنند. همچنین بلع لارو A. caninum میتواند باعث انتریت ائوزینوفیلیک در انسان شود.
در حیوانات: کمخونی، اسهال، بیحالی، عدم رشد.
پیشگیری:
- کنترل مدفوع در محیط،
- درمان ضدکرم منظم برای تولهسگها و بچهگربهها،
- رعایت راهنمای CAPC (Companion Animal Parasite Council) در سایت capcvet.org.
۴. سستودها (کرمهای نواری) مشترک و کنترل آنها
پاسخ:
سه سستود مهم:
- Dipylidium caninum (انتقال از طریق کک)
- Echinococcus granulosa و Echinococcus multilocularis
Dipylidium: بیشتر در کودکان پس از بلع تصادفی کک آلوده ایجاد اسهال و خارش مقعد میکند.
اکینوکوکوس: تخمها بلافاصله مسری هستند و پس از بلع، لارو از روده وارد گردش خون portal شده و به کبد و سایر بافتها گسترش مییابد (بیماری هیداتید). E. multilocularis در مناطق شمالی و مرکزی آمریکای شمالی در جمعیت روباهها شایع است.
کنترل:
- استفاده از پرازیکوانتل (Praziquantel) بهصورت ماهانه در مناطق اندمیک،
- جلوگیری از شکار جوندگان و مصرف گوشت خام،
- کنترل کک (برای Dipylidium).
۵. کوکسیدیهای مشترک: کریپتوسپوریدیوم و توکسوپلاسما
پاسخ:
الف) کریپتوسپوریدیوم (Cryptosporidium spp.)
اووسیستها (۴-۶ میکرومتر) بلافاصله پس از دفع مسری هستند.
در سگ و گربه معمولاً گونههای اختصاصی میزبان (C. canis و C. felis) یافت میشود که خطر کمتری برای انسان دارند، اما چون در میکروسکوپ تفکیک نمیشوند، همه باید بالقوه زونوز در نظر گرفته شوند.
در افراد سالم، اسهال خودمحدودشونده؛ در مبتلایان به ایدز، عفونت کشنده است.
تشخیص:
- به دلیل کوچکی اووسیست، فلوتاسیون معمولی ممکن است منفی کاذب دهد.
- بهترین روش: ترکیب تغلیظ با رنگآمیزی اسیدفست یا آنتیبادی فلورسنت.
- PCR حساسترین روش است (اما استاندارد نیست).
درمان در حیوانات:
- آزیتومایسین (۱۰ میلیگرم/کیلوگرم روزانه) یا تایلوزین (۱۰-۱۵ میلیگرم/کیلوگرم هر ۸ ساعت) یا نیتازوکسانید – اما معمولاً دارو عفونت را ریشهکن نمیکند.
- پیشگیری: جوشاندن یا فیلتر کردن آب، خشک کردن، انجماد، بخار.
تصویر ۹۹٫۱ را ببینید که اووسیستهای Cryptosporidium parvum (۴×۵ میکرومتر) و Toxoplasma gondii (۱۰×۱۲ میکرومتر) را در فلوتاسیون مدفوع نشان میدهد.
ب) توکسوپلاسما گوندی (Toxoplasma gondii)
تنها میزبان قطعی، گربه (خانواده گربهسانان) است. اووسیستها در ۱ تا ۵ روز در محیط اسپوروله میشوند و مسری میشوند.
انسان از راه بلع اووسیست اسپوروله، بلع کیست بافتی (گوشت نیمپز) یا انتقال جفتی (در صورت عفونت اولیه مادر در بارداری) آلوده میشود.
در افراد سالم معمولاً بدون علامت؛ در جنین ممکن است هیدروسفالی، هپاتواسپلنومگالی و رتینوکوروئیدیت ایجاد کند. در افراد با نقص ایمنی (مثل ایدز) آنسفالیت توکسوپلاسمایی شایع است (حدود ۱۰٪).
نکته بسیار مهم:
“Although T. gondii is recognized as one of the most common zoonoses, humans are usually not infected by direct contact with cats.”
(اگرچه توکسوپلاسما یکی از شایعترین زونوزهاست، اما انسان معمولاً از تماس مستقیم با گربه آلوده نمیشود.)
دلیل: اووسیستها باید اسپوروله شوند و گربه مدفوع را روی پوست خود نگه نمیدارد. همچنین بیشتر مطالعات ارتباط معناداری بین نگهداری گربه و آلودگی انسانی پیدا نکردهاند.
پیشگیری: رعایت بهداشت، پختن گوشت تا دمای ۸۰°C به مدت ۱۵ دقیقه، شستن دستها، اجتناب از تماس با مدفوع گربه (بهویژه در زنان باردار). نیازی به حذف گربه از خانه نیست. (منبع: CDC).
۶. ژیاردیا و سایر تکیاختههای رودهای
پاسخ:
ژیاردیا (Giardia spp.) شایعترین تکیاخته رودهای در سگ و گربه است. کیستها بلافاصله پس از دفع مسری هستند (نیاز به دوره کمون ندارند).
گونههای اختصاصی سگ (assemblages C, D) و گربه (assemblage F) اغلب دیده میشوند، اما assemblages زونوز نیز ممکن است رخ دهند.
تشخیص: فلوتاسیون با سانتریفیوژ (سولفات روی یا شکر) بهترین روش است. ترکیب فلوتاسیون + آزمایش آنتیژن ژیاردیا حساسیت حدود ۹۷٪ دارد. PCR به دلیل بازدارندههای مدفوع ممکن است حساسیت کمتری داشته باشد.
درمان: فنبندازول، مترونیدازول یا ترکیب فبانتل/پرازیکوانتل/پیرانتل (در برخی کشورها). ولی درمان معمولاً اسهال را برطرف میکند، اما پاکسازی کامل عفونت مشکل است؛ حدود ۷۵٪ حیوانات طی چند هفته مجدداً مثبت میشوند.
پیشگیری: جوشاندن/فیلتر آب، شستن دستها، و در صورت مثبت بودن حیوان سالم پایدار، تعیین ژنوتایپ (برای افتراق زونوز از غیرزونوز) امکانپذیر است (آزمایشگاه www.dlab.colostate.edu).
انتاموبا هیستولیتیکا (Entamoeba histolytica) و بالانتیدیوم کلی (Balantidium coli) در سگ و گربه بسیار نادرند.
عوامل باکتریایی رودهای که بین حیوان و انسان مشترکند عبارتند از:
- سالمونلا (Salmonella spp.)
- کمپیلوباکتر (Campylobacter jejuni / C. coli)
- اشریشیا کلی (E. coli)
- یرسینیا انتروکولیتیکا (Yersinia enterocolitica)
- هلیکوباکتر (Helicobacter spp.) – اما هلیکوباکتر پیلوری در سگ و گربه بیشتر از انسان به حیوان منتقل میشود (reverse zoonosis).
نکتهها:
- در مطالعات بزرگ، شیوع سالمونلا و کمپیلوباکتر در سگ و گربههای خانگی نادر است، مگر در حیوانات جوان با شرایط شلوغ و غیربهداشتی.
- در گربهها، سالمونلوز اغلب با باکتریمی و تب همراه است و گاهی با تماس با پرندگان آوازخوان (songbird fever) مرتبط بوده.
- تشخیص: کشت مدفوع (بهترین روش؛ PCR در دسترس است ولی کشت برای تعیین حساسیت آنتیبیوتیکی لازم است).
- درمان: در حیوانات، آنتیبیوتیک خوراکی توصیه نمیشود (خطر مقاومت)، در صورت باکتریمی از داروهای تزریقی استفاده میشود.
- پیشگیری: رعایت بهداشت، دوری افراد دارای نقص ایمنی از حیوانات جوان یا حیوانات با اسهال.
۸. زونوزهای ناشی از گازگرفتگی و خراش (باکتریایی)
پاسخ:
الف) بارتونلا هنزله (Bartonella henselae) – عامل بیماری خراش گربه (Cat scratch disease)
گربهها مخزن اصلی؛ انتقال از طریق خراش یا گازگرفتگی (بهویژه بچهگربهها) و همچنین از طریق فضولات کک (flea frass) که روی چنگال و دندان حیوان آلوده میشود.
در انسان: بزرگشدن غدد لنفاوی، تب، بیحالی، سردرد، و در افراد با نقص ایمنی، آنژیوماتوز باکیلی (bacillary angiomatosis) و پلیوز باکیلی (bacillary peliosis) کبدی.
تشخیص در حیوانات: کشت خون با محیط BAPGM و PCR حساسترین روش است. آزمایش سرولوژی بهتنهایی کافی نیست (هم مثبتها و هم منفیها ممکن است باکتریمی داشته باشند).
درمان: در گربههای سالم، درمان آنتیبیوتیکی توصیه نمیشود (فقط در موارد بالینی مشکوک). آزیتومایسین به دلیل القای سریع مقاومت، دیگر برای بارتونلوز گربه توصیه نمیشود.
کنترل: کنترل شدید کک (مثلاً ایمیداکلوپرید موضعی) مهمترین اقدام پیشگیرانه است.
تصویر ۹۹٫۲ را ببینید که فضولات و تخم کک Ctenocephalides felis را نشان میدهد که حاوی بارتونلا یا ریکتزیا فلیس هستند.
ب) کاپنوسیتوفاگا (Capnocytophaga canimorsus و C. cynodegmi)
در دهان سگ و گربه بهطور طبیعی وجود دارد. در افراد با نقص ایمنی یا طحالبرداشتهشده، باعث سپتیسمی شدید و مرگ در عرض چند ساعت میشود. درمان با پنیسیلین یا سفالوسپورین.
ج) یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) – عامل طاعون
در مناطق غرب و میانه آمریکا (آریزونا، نیومکزیکو، کلرادو). گربهها با خوردن جوندگان باکتریمی یا گزش کک آلوده مبتلا میشوند.
در انسان: انتقال از طریق گازگرفتگی، تماس با ترشحات تنفسی (طاعون ریوی) یا خراشیدگی پوست.
علائم در گربه: بزرگشدن غدد لنفاوی گردنی (buboes) همراه با تب.
تشخیص: بررسی سیتولوژی از ترشحات غدد (میلههای دوقطبی مشخص) و PCR.
درمان: داکسیسایکلین، فلوروکینولونها، کلرامفنیکل یا آمینوگلیکوزیدها. حیوان مشکوک باید قرنطینه و ضدکک شود.
د) فرانسیسلا تولارنسیس (Francisella tularensis) – عامل تولارمی
منتقله از کنه، اما مواردی از انتقال از گربه یا سگ به انسان گزارش شده. در گربه باعث تب، بزرگی غدد و آبسه کبد و طحال، و مرگ میشود.
تشخیص: PCR، کشت و افزایش تیتر آنتیبادی. درمان انتخابی در انسان: استرپتومایسین یا جنتامایسین.
هـ) پاستورلا (Pasteurella spp.)
شایعترین باکتری در زخم گازگرفتگی گربه (تا ۸۰٪ عفونت). در افراد سالم معمولاً موضعی و با مشتقات پنیسیلین درمان میشود.
و) استافیلوکوکوسهای مقاوم (MRSA و MRSP)
سگ و گربه میتوانند ناقل MRSA (استافیلوکوک اورئوس مقاوم به متیسیلین) و MRSP (استافیلوکوک سوداینترمدیوس مقاوم) باشند. شیوع در پناهگاهها کمتر از بیمارستانهای دامپزشکی است. افراد سالم معمولاً در خطر نیستند، اما پرسنل باید از تماس زخم باز با حیوان خودداری کنند.
۹. زونوزهای قارچی و ویروسی (اسپوروتریکس، درماتوفیتها و هاری)
پاسخ:
الف) قارچ اسپوروتریکس (Sporothrix spp.)
Sporothrix brasiliensis در برزیل شایعترین نوع زونوز قارچی است. گربهها مخزن اصلی هستند و ترشحات چرکی پوستی حاوی تعداد زیادی قارچ هستند.
انتقال از طریق زخم پوستی در تماس با ترشحات. در انسان و گربه ضایعات پوستی بهصورت درناژ مزمن (draining tracts) دیده میشود.
درمان در حیوان: فلوکونازول، ایتراکونازول یا کتوکونازول.
تصویر ۹۹٫۳ را ببینید که ضایعات پوستی ناشی از اسپوروتریکس در یک گربه در کلرادو را نشان میدهد.
ب) درماتوفیتها (Dermatophytes) – کرم حلقوی
عفونت سطحی پوست در حیوان و انسان مشترک است و از طریق تماس مستقیم با ضایعه یا موی آلوده منتقل میشود.
ج) ویروس هاری (Rabies)
تنها ویروس زونوز مهم مستقیم از طریق گازگرفتگی در آمریکای شمالی. واکسیناسیون سگ و گربه ضروری است.
سایر ویروسها: پسودورابی (خودمحدودشونده، از خوک)، و رتروویروسهای گربه (FeLV, FIV, FeFV) – هیچ مدرکی از عفونت انسانی وجود ندارد.
آنفلوانزای A بهندرت از گربه به انسان منتقل شده است (تماس نزدیک با پرندگان آلوده).
۱۰. زونوزهای تنفسی، تناسلی، منتقله توسط ناقلین و محیط مشترک
پاسخ:
الف) زونوزهای تنفسی و چشمی (باکتریایی)
بوردتلا برونکسیپتیکا (Bordetella bronchiseptica): عامل سرفهی لانه (تراکئوبرونشیت) در سگ و گربه. در انسانهای دارای نقص ایمنی باعث پنومونی میشود. درمان با آموکسیسیلین-کلاوولانات، کلرامفنیکل، انروفلوکساسین یا تتراسایکلین.
کلامیدیا فلیس (Chlamydia felis): باعث ورم ملتحمه و رینیت در گربه. انتقال از طریق ترشحات چشمی به انسان (التهاب ملتحمه). درمان با پماد تتراسایکلین یا داکسیسایکلین خوراکی.
استرپتوکوک گروه A (Streptococcus pyogenes): انسان مخزن اصلی است و بهصورت گذرا از انسان به حیوان و بالعکس منتقل میشود (نادر).
ب) زونوزهای تناسلی و ادراری
بروسلا کنیس (Brucella canis): از طریق ترشحات واژینال و پرهپوت حیوان آلوده به انسان منتقل میشود. در سگ باعث سقط، اورکیت، اپیدیدیمیت، و در انسان تب و بیحالی. درمان معمولاً مؤثر نیست و گاهی اتانازی توصیه میشود.
لپتوسپیرا (Leptospira spp.): از طریق ادرار حیوان آلوده و تماس با پوست خراشیده یا مخاط سالم وارد بدن انسان میشود. درمان با داکسیسایکلین، واکسیناسیون سگ با واکسن چهارسروواره. استفاده از دستکش و ضدعفونی با ید.
ککسیلا بورنتی (Coxiella burnetii) – عامل تب Q: در گربههای آبستن یا سقطکننده از طریق ترشحات زایمانی بهصورت آئروسل منتقل میشود. در انسان تب، پنومونیت، میالژی و آرترالژی ایجاد میکند. درمان با تتراسایکلین، کلرامفنیکل، کینولونها.
ج) زونوزهای منتقله توسط ناقلین مشترک (کنه، کک، پشه)
حیوان خانگی ناقل را وارد محیط کرده و انسان از طریق گزش ناقل (نه تماس با حیوان) آلوده میشود. مثالها:
- ریکتزیا ریکتزی (Rickettsia rickettsii) – تب خالدار کوههای راکی (کنه)
- ریکتزیا فلیس (Rickettsia felis) – از کک
- ارلیشیا (Ehrlichia spp.) – کنه
- آناپلاسما فاگوسیتوفیلوم (Anaplasma phagocytophilum) – کنه
- بورلیا بورگدورفری (Borrelia burgdorferi) – عامل بیماری لایم (کنه)
- بارتونلا (Bartonella spp.) – عمدتاً کک و احتمالاً کنه
- دیپیلیدیوم (کنهی کک)، دیروفیلاریا ایمیتیس (قلبکرم – پشه)، ویروس نیل غربی (پشه).
کنترل: حتماً ضدکک و ضدکنه منظم انجام شود.
د) زونوزهای محیط مشترک (همان منبع آلودگی)
برخی از عوامل نه از طریق تماس مستقیم حیوان، بلکه از منابع مشترک محیطی (مثلاً اسپور قارچ در خاک) منتقل میشوند، مانند:
- هیستوپلاسما کپسولاتوم (Histoplasma capsulatum)
- کوکسیدیوئیدس ایمیتیس (Coccidioides immitis)
- بلاستومایسس درماتیتیدیس (Blastomyces dermatitidis)
- کریپتوکوکوس نئوفورمانس (Cryptococcus neoformans)
- آسپرژیلوس (Aspergillus spp.)
اینها در فصل ۹۷ کتاب بهتفصیل پوشش داده شدهاند.
خلاصه نکات کلیدی برای آزمون (حفظی و کاربردی)
CAPC راهنمای جامع کنترل انگلهای مشترک را دارد (capcvet.org).
CDC منبع اصلی اطلاعات برای صاحبان حیوانات (cdc.gov/healthypets).
آزمایشهای تشخیصی:
برای کریپتوسپوریدیوم و ژیاردیا از فلوتاسیون با سانتریفیوژ + آنتیژن یا IFA استفاده کنید.
PCR مدفوع برای ژیاردیا به دلیل بازدارندهها ممکن است کاذب منفی دهد.
درمان آنتیبیوتیکی: در سالمونلا و کمپیلوباکتر، از خوراکی پرهیز کنید (مقاومت).
بارتونلا: کنترل کک مهمتر از درمان آنتیبیوتیکی در گربههای سالم.
توکسوپلاسما: گربه را از خانه خارج نکنید؛ رعایت بهداشت و پخت گوشت کافی است.
افراد با نقص ایمنی: از تماس با حیوانات بیمار، تولهها، بچهگربهها، و حیوانات با اسهال خودداری کنند، اما نگهداری حیوان سالم منعی ندارد.
گازگرفتگی: زخم را بشویید و در صورت علائم سیستمیک، سریعاً به پزشک مراجعه کنید (بهویژه در افراد بدون طحال یا نقص ایمنی).
منابع تصاویر برای مراجعه:
- شکل ۹۹٫۱: مقایسه اووسیست کریپتوسپوریدیوم و توکسوپلاسما در فلوتاسیون.
- شکل ۹۹٫۲: فضولات و تخم کک C. felis حاوی بارتونلا یا ریکتزیا.
- شکل ۹۹٫۳: ضایعات پوستی اسپوروتریکس در گربه.