پاسخ: برای معاینه و درمان مفاصل، باید بدانیم حرکت استخوانها با حرکت سطوح مفصلی چه تفاوتی دارد. - استئوکینماتیک (Osteokinematics) : توصیف حرکت استخوانها حول محور مفصل است؛ یعنی همان حرکاتی که ما میبینیم مثل فلکشن (Flexion)، اکستنشن (Extension)، ابداکشن (Abduction) و ادداکشن (Adduction). متن اصلی: “Osteokinematics is the branch of biomechanics concerned with the description of bone movement when a bone swings through a range of motion (ROM) around the axis in a joint (i.e., flexion, extension, abduction, adduction, rotation).”
💡 نکته تستی: مفاصل سالم نیاز به ترکیب این حرکات دارند. اگر گلاید به خوبی انجام نشود، دامنه حرکتی (ROM) محدود میشود.
پاسخ: - سارکوپنیا (Sarcopenia) : به معنی کاهش تدریجی توده عضلانی در نتیجه پیری است. در حیوانات مسن، این کاهش بیشتر متوجه تارهای نوع ۲ (قدرتی) میشود. متن اصلی: “Sarcopenia is a gradual loss of muscle mass as a result of aging.”
پاسخ: ریشه فیزیوتراپی انسانی به سوئد (قرن ۱۹) و سپس انگلیس (قرن ۲۰) برمیگردد که ابتدا برای درمان فلج اطفال و سپس سربازان جنگی استفاده شد. اولین مدرسه در بیمارستان والتر رید (Walter Reed) تأسیس شد. علاقه به نسخه دامپزشکی از سال ۱۹۷۰ با کتاب “فیزیوتراپی برای حیوانات” آغاز شد. امروزه توانبخشی در حیوانات کوچک رایج است و برای بیماریهای ارتوپدی، نورولوژیک، حیوانات مسن، ورزشکاران و بیماران چاق کاربرد دارد. اهداف اصلی: کاهش درد، جلوگیری از بدتر شدن وضعیت (مخصوصاً در ناپایداری ستون فقرات)، به حداقل رساندن آتروفی عضلانی، و بازگشت به عملکرد طبیعی. متن اصلی: “The goals of rehabilitation are first and foremost to relieve pain and ameliorate discomfort while ensuring that the patient’s condition does not worsen… restoring normal muscular function, minimizing muscular atrophy.”
پاسخ: عضلات اسکلتی از دو نوع تار اصلی تشکیل شدهاند: - نوع I (اکسیداتیو / انقباض آهسته - Oxidative/Slow Twitch) : تارهای استقامتی هستند. در عضلات وضعیتی (مثل چهارسر ران - Quadriceps) فراوانند و در سگهای مسافتطولانی (مثل سگهای سورتمه) دیده میشوند. - نوع II (گلیکولیتیک / انقباض سریع - Glycolytic/Fast Twitch) : تارهای قدرتی و سرعتی هستند. در عضلات متحرک (مثل عضله گراسیلیس) فراوانند و در سگهای تازی (Greyhound) برای دوی سرعت زیاد است.
🧠 نکته بسیار مهم برای آزمون: ۱. وقتی عضله بیحرکت (Immobilized) میشود (مثل گچ یا استراحت مطلق)، تارهای نوع I (استقامتی) بیشتر از نوع II آتروفی میشوند. ۲. اما در سارکوپنیای سالمندی، برعکس این اتفاق میافتد و تارهای نوع II (قدرتی) بیشتر آتروفی میشوند. بنابراین برنامه ورزشی یک سگ ورزشکار آسیبدیده با یک سگ مسن کاملاً متفاوت است!
متن اصلی: “With disuse, postural muscles that contain more type I fibers atrophy more than the mobilizing muscles containing type II fibers. However, with geriatric sarcopenia the opposite is true; more type II muscle fibers atrophy than type I fibers.”
پاسخ: انقباض عضلانی بر اساس دو متغیر نیرو (Tension) و طول (Length) توصیف میشود: - ایزومتریک (Isometric) : طول عضله تغییر نمیکند ولی تنش تغییر میکند (مثلاً نگه داشتن یک وزنه در یک وضعیت ثابت). - ایزوتونیک (Isotonic) : تنش عضله ثابت میماند ولی طول آن تغییر میکند (اکثر حرکات ورزشی).
انقباض ایزوتونیک خود به دو دسته تقسیم میشود: - کانسنتریک (Concentric) : عضله کوتاه میشود (بلند شدن از حالت اسکوات). این نوع عمدتاً تارهای نوع I را تقویت میکند. - اکسنتریک (Eccentric) : عضله بلند میشود ولی همچنان منقبض است؛ مانند ترمز کردن هنگام پایین آمدن از پله. این نوع عمدتاً تارهای نوع II را تقویت میکند.
⚠️ اخطار: تمرینات اکسنتریک هرچند برای قدرت عالی هستند، اما پتانسیل آسیب عضلانی و درد تأخیری (Delayed Onset Muscle Soreness) را دارند. بنابراین در برنامه ابتدا تمرینات کانسنتریک و سپس اکسنتریک اضافه میشود.
پاسخ: ارزیابی استاندارد شامل ۳ مرحله است: تاریخچه (History)، معاینه فیزیکی و ارتوپدی/نورولوژی، و در نهایت معاینه اختصاصی توانبخشی. معاینه اختصاصی شامل موارد زیر است: ۱. معاینه میوفاشیال (Myofascial Examination) : لمس عضلات و شناسایی نقاط ماشهای (Trigger Points). ۲. اندازهگیری دور عضله (Girth Measurement) : با متر مخصوص (گولیک - Gulick) انجام میشود (تصویر ۱۱.۱ را ببینید). باید از هر دو اندام اندازه گرفته شود تا آتروفی مشخص گردد. ۳. گونیومتری (Goniometry) : اندازهگیری دقیق دامنه حرکتی مفاصل با گونیامتر (Goniometer). حیوان به پهلو میخوابد و مرکز گونیامتر روی محور مفصل قرار میگیرد (تصویر ۱۱.۴). مقادیر نرمال برای لابرادور در جدول ۱۱.۱ موجود است. حتماً با اندام سالم مقابل مقایسه میشود. ۴. نمره لنگش (Lameness Score) : در باکس ۱۱.۳، یک مقیاس عددی ۰ تا ۵ وجود دارد (۰=طبیعی، ۵=عدم تحمل وزن). ۵. نمره دهی Frankel (باکس ۱۱.۲) : مخصوص بیماران مبتلا به دیسک کمری (Thoracolumbar IVDD) از گرید ۰ (بدون درک درد عمقی) تا گرید ۵ (راه رفتن طبیعی با هایپراستزی) است. ۶. نمره وضعیت بدنی (Body Condition Score - BCS) : در تصویر ۱۱.۲ و نمره عضلانی (Muscle Condition Score - MCS) در تصویر ۱۱.۳ ثبت میشود. ۷. محاسبه کالری (باکس ۱۱.۴) : انرژی مورد نیاز استراحت (RER) = ۷۰ × (وزن ایدهآل بر حسب کیلوگرم). بیماران توانبخشی به ۳.۷۵ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن و سگهای مسن به ۵ گرم پروتئین نیاز دارند.
این بخش پرتکرارترین سوالات آزمون است؛ هر کدام را جداگانه توضیح میدهم:
پاسخ: - موبیلایزیشن مفصلی (Joint Mobilization) : حرکت غیرفعال و نوسانی برای بهبود آرتروکینماتیک. بر اساس جدول ۱۱.۳ به گریدهای Maitland تقسیم میشود (گرید ۱ برای درد، گرید ۳ و ۴ برای کشش کپسول مفصلی). - ماساژ یا موبیلایزیشن بافت نرم (Soft Tissue Mobilization) : شامل تکنیکهای افلوراژ (Effleurage - ضربات بلند و کشیده)، پتریساژ (Petrissage - ورز دادن)، و تپوتمنت (Tapotement - ضربات سریع با نوک انگشتان) است. در باکس ۱۱.۱۸ موارد منع آن (تب، عفونت حاد پوستی) آمده است. (تصویر ۱۱.۱۰ را ببینید). - دامنه حرکتی غیرفعال (Passive Range of Motion - PROM) : برای جلوگیری از کنتراکچر (Contracture) تاندونها و رباطها در بیماران غیرقابل حرکت بسیار حیاتی است. برای انجام صحیح، ابتدا مبدأ (Origin) عضله را ثابت کرده و انتهای (Insertion) آن را حرکت میدهیم (تصویر ۱۱.۱۱). هر مفصل را حدود ۱۰ بار فلکس و اکستند کنید. نکته: انجام PROM بلافاصله بعد از جراحی باید با احتیاط باشد.
تمرینات باید از ساده به سخت پیش بروند و اگر درد بیش از ۲ ساعت بعد از تمرین ادامه داشت، نشانه شدت زیاد تمرین است.
تمرینات مخصوص اندامهای عقبی (Hind Limb Exercises): - نشستن به ایستاده (Sit to Stand) : تقویت عضلات سرینی و همسترینگ. حتماً حیوان باید چهارچوب (Square Sit) بنشیند (تصویر ۱۱.۱۷). - راه رفتن به عقب (Backwards Walking) : عضلات همسترینگ را تقویت میکند. - راه رفتن روی شیب (Incline Walking) : وزن را به سمت عقب میاندازد. در ابتدا شیب ملایم و بعداً زیگزاگی.
تمرینات مخصوص اندامهای جلویی (Front Limb Exercises): - ویلبارو (Wheelbarrow) : بلند کردن اندامهای عقبی از ناحیه شکم به طوری که حیوان روی دستها راه برود (عضلات جلو و هسته مرکزی را تقویت میکند). هرگز حیوان را از دستها بلند نکنید! - پایین آمدن از پله (Descending Stairs) : وزن را به جلو میاندازد و جلوییها را تقویت میکند. - سلام کردن (High-Five Salute) : برای دامنه حرکتی شانه.
⚠️ اخطار مهم: تمرین Sit Up and Beg (روی دو پا نشستن و التماس کردن) در سگهای دارای مشکل کمر یا هیپ ممنوع است زیرا آسیب را تشدید میکند.
تمرینات تعادلی و هسته مرکزی: - کاوالتی (Cavaletti - تصویر ۱۱.۱۴) : عبور از روی موانع افقی برای افزایش فلکشن مفاصل و پروپریوسپشن. - قیچی (Weave Cones - تصویر ۱۱.۱۵) : عبور مارپیچ از بین موانع برای افزایش انعطافپذیری ستون فقرات. - بالا بردن پاهای مورب (Diagonal Leg Lifts - تصویر ۱۱.۱۶) : برای تقویت هسته مرکزی، یک دست و پای مورب را همزمان بلند کنید.
در این بیماران، تحریک حسی و بازآموزی الگوهای حرکتی حرف اول را میزند. نکات باکس ۱۱.۱۹ را جدی بگیرید: - از ویبراتور یا مسواک برقی برای تحریک عضلات ضعیف استفاده کنید. - روی شکم عضلات تپ (Tap) بزنید تا انقباض ایجاد شود. - از بانداژ کشی (Tensor Bandage) یا لباس پزشکی برای ایجاد آگاهی از بدن (Body Awareness) استفاده کنید. - تمرین ایستادن با کمک (Assisted Standing) روی توپ (تصویر ۱۱.۱۷) بسیار مفید است. - در تردمیل زیرآب (UWTM)، یک درمانگر باید پای حیوان را در الگوی درست قرار دهد (گیتترینگ - Gait Patterning).
آب یک محیط عالی برای توانبخشی است (باکس ۱۱.۲۰): - شناوری (Buoyancy) : وقتی آب تا حد تروکانتر بزرگ (Greater Trochanter) میرسد، فقط ۳۸٪ وزن روی مفاصل باقی میماند. - فشار هیدرواستاتیک (Hydrostatic Pressure) : باعث کاهش ادم و درد میشود. - ویسکوزیته (Viscosity) : مقاومت ایجاد کرده و عضلات را تقویت میکند.
تردمیل زیرآب (Underwater Treadmill - UWTM) ترجیح داده میشود زیرا سگ پاهایش روی زمین است و الگوی راه رفتن طبیعی حفظ میشود (تصویر ۱۱.۱۸). دمای آب باید بین ۲۷.۵ تا ۳۱ درجه سانتیگراد باشد. شنا (Swimming) : برای آمادگی قلبی-عروقی ورزشکاران عالی است (تصویر ۱۱.۱۹)، اما برای بیماران تازه عمل شده (به دلیل مصرف بالای انرژی) مناسب نیست.
⚠️ نکته فوقالعاده مهم: در پروتکل TPLO (جدول ۱۱.۲)، شنا تا هفته هشتم ممنوع است تا از التهاب رباط کشککی (Patellar Desmitis) جلوگیری شود. موارد منع آبدرمانی در باکس ۱۱.۲۱: زخمهای باز (قبل از جوش خوردن بخیهها ممنوع)، ترس حیوان از آب، و بیماریهای قلبی-عروقی.
| اصطلاح انگلیسی | ترجمه و تعریف خلاصه |
|---|---|
| ROM | دامنه حرکتی مفصل |
| Osteokinematics | حرکت استخوانها (فلکشن، اکستنشن) |
| Arthrokinematics | حرکت سطوح مفصلی (رول، گلاید، اسپین) |
| Sarcopenia | کاهش عضله در پیری (بیشتر نوع II) |
| PNF | بازآموزی حرکتی با تحریک حس عمقی |
| Concentric | کوتاه شدن عضله (تقویت نوع I) |
| Eccentric | بلند شدن عضله تحت تنش (تقویت نوع II، ایجاد درد تأخیری) |
| Cryotherapy | سرما (۴۸ ساعت اول، کاهش التهاب) |
| TUS | اولتراسوند (گرمای عمقی، نیاز به ژل و تراشیدن مو) |
| NMES | تحریک الکتریکی برای فلجی و آتروفی |
| ESWT | شوکویو (آرتروز آرنج، نیاز به آرامبخشی) |
| UWTM | تردمیل زیرآب (بهترین برای گیتترینگ و کاهش وزن روی مفاصل) |